W bardzo dawnych czasach właścicielem okolicznych wsi miał być wielki i potężny pan (legenda podaje, że tym panem miał być Spytko z Melsztyna, czego historycznie nie da się udowodnić, gdyż żaden ze Spytków z Melsztyna nie był właścicielem Gnojnika ani też najbliższych mu wsi).
Cała okoliczna ludność miała mu podlegać i wykonywać różne prace służebne na rzecz jego dworu. W gęstych borach i lasach pan ten urządzał często polowania. Śladem tych wielkich lasów mają być nazwy wsi: Poręba Spytkowska, Brzesko (dawniej Brzezek - nazwa od brzegu lub brzozowego lasu), Borowna, Jasień (drzewa jesionowe), Leśniowa (dziś Lewniowa). Koni na polowanie dostarczali mieszkańcy dzisiejszej wsi Kobyle i Gnojnik. Na terenie wsi Gnojnik miały się znajdować wielkie stajnie w których trzymano konie, a obok nich wyrzucano obornik, stąd powstały gnojniki. Stąd też miała powstać nazwa GNOJNIK.
Najbardziej odpowiednim terenem na polowania miały być tereny wsi Złota, tak nazywanej dlatego, że tu można było zdobyć wiele futer, które łatwo zamienić na złoto, oraz Żerków biorący nazwę od słowa iść na żer, czyli polowanie. Po skończonym polowaniu odbywano długotrwałe biesiady, skąd nazwa wsi Biesiadki. Z tymi wsiami legenda wiąże także nazwę wsi Uszew. Opowiada ona, że nieposłusznym kmieciom i chłopom za karę obcinano uszy. Egzekucja miała się odbywać na tych terenach, gdzie dzisiaj leży wieś Uszew. Druga wersja tej legendy mówi, że to właśnie Tatarzy mieszkańcom wsi poobcinali uszy, stąd nazwa. Trzecia wersja mówi, że ów wielki pan obsadził na wsi niewolników - Tatarów z poobcinanymi uszami, stąd jeszcze u dzisiejszych mieszkańców wsi Uszew można spotkać cechy zaczepności, a przy tym wielkiej przedsiębiorczości, co wyrażało się w częstych bójkach oraz w handlu jaki przed II wojną światową prowadzili mieszkańcy tej wsi. Nazwę Gnojnik można tłumaczyć również tym, że mieszkańcy tej wioski we wczesnym średniowieczu byli zobowiązani oddawać daninę dla dworu w pewnej ilości fur gnoju. Słownik staropolski wspomina o tzw. "Dniu gnojowym" w którym kmiecie byli zobowiązani do pracy dla pana przy wywożeniu czy rozrzucaniu gnoju1. Niestety w dokumentach odnoszących się do wsi Gnojnik nie mamy żadnego śladu aby mieszkańcy byli zobowiązani do takich świadczeń.
Jedno z podań mówi, że Tatarzy w drodze na Kraków i Śląsk urządzili sobie z tutejszego kościoła stajnię i trzymali w niej konie. Raczej wydaje się to nieprawdopodobne, gdyż skoro istniał już kościół więc wioska musiała już mieć wcześniej jakąś nazwę. Przetrzymywanie koni w kościele należy raczej odnieść do roku 1657 gdy wojska Rakoczego złożone z Siedmiogrodzian i Kozaków a może i Tatarów napadały na wieś Gnojnik² . Ciekawe tłumaczenia powstania nazwy Gnojnik podaje dr Karol Matyas cytując zapewne zachowaną tradycję wśród mieszkańców Gnojnika ok. roku 1895 "Nazwa Gnojnik pochodzi stąd, że przed ośmióset laty Tatarzy wymurowali tu dom w podobę kościoła na magazyn zboża i siana i tam zostawało. W późniejszych czasach opatrywano ten murowany magazyn, aby go przenieść na kościół, był bardzo zanieczyszczony gnojem i stąd ta miejscowość ma nazwę Gnojnik"³. Trudno przyjąć, aby Tatarzy wybudowali sobie murowany magazyn na zboże i siano, gdyż wiadomo, że w żadnej miejscowości nie przebywali długo. Nazwa Gnojnik istnieje już w roku 1215, a więc na wiele lat przed napadami tatarskimi. Nazwa Gnojnik mogła powstać także od urodzajnej ziemi, wydającej bogate plony, jakby była nawożona gnojnikiem albo obornikiem. Za tym twierdzeniem przemawia także w XIV w. gęstość zaludnienia największa w całym okręgu tarnowskim bo wynosząca aż 34 osoby na 1 km², gdy przeciętna wynosiła dla tych okolic 9 osób na km². W dokumentach nazwę wsi pisano najczęściej jako Gnojnik, choć nie brak i innych jak Gnoijnik, Gnoynick, Gnoinik4.

Przypisy

Bogatym w zabytki archeologiczne jest okres wczesno - średniowieczny (ok. 500 - 1200 r. po Chrystusie) związany niewątpliwie z ludnością słowiańską, prapolska. Jednym z najbardziej charakterystycznych śladów tego okresu są grodziska - pozostałości dawnych grodów obronnych, m.in. grodzisko w Uszwi1. W powiecie brzeskim począwszy od neolitu proces osadnictwa ulega stopniowemu natężeniu, rozwijając się głównie w dolinie Wisły, Dunajca i Uszwicy i osiąga najsilniejsze nasilenie w okresie wczesnośredniowiecznym, stanowiąc wstęp i uzupełnienie do czasów naświetlanych przez źródła pisane. W roli pierwszych osadników na terenie dzisiejszej wsi Gnojnik wystapili drobni właściciele - kmiecie, którzy przywędrowali z okolic bardziej zaludnionych, by tu szukać chleba².
Dopiero w późniejszym czasie dawni mieszkańcy Gnojnika zostali uzależnieni od władzy książęcej a potem oddani jakiemuś rycerzowi w nagrodę za jego zasługi w rzemiośle wojennym. W pierwszym okresie od końca X wieku do połowy XII w. główną akcję osadniczą przeprowadzają władcy, nadając znaczne terytoria biskupom krakowskim i benedyktynom tynieckim oraz w mniejszym stopniu rodom rycerskim. Drugi okres osadnictwa, od początków rozbicia dzielnicowego do poł. XIII w. charakteryzuje się intensywnym osadnictwem rodów rycerskich, mających znaczenie wojskowe i związane niewątpliwie z ważnym szlakiem handlowym prowadzącym na Węgry³. Dopiero od poł. XIII w. do końca XIV następuje największe nasilenie osadnictwa związanego z tzw. kolonizacją na prawie niemieckim. Kolonizacja ta dotyczy wsi: Uszew, Gosprzydowa, Tymowa.
Pierwsza zmianka historyczna o wsi a nawet i parafii w Gnojniku odnosi się już do roku 11604. Druga zaś nie budząca żadnych zastrzeżeń odnosi się do r. 1215 kiedy to bp krakowski Wincenty Kadłubek darowuje Kapitule krakowskiej dziesięciny z 19 wsi położonych obok Czchowa a m. in. dziesięcinę ze wsi Gnojnik.
We wczesnym średniowieczu Gnojnik był wsią służebną mającą za zadanie hodowlę bydła i koni na użytek grodu czchowskigo. Pierwsze zamieszkałe przez ludzi tereny znajdowały się wzdłuż rzeki Uszwicy, która przepływa przez środek wielu wsi oraz wzdłuż drogi handlowej przechodzącej od Uszwi, obok cmentarza i kościoła gnojnickiego w stronę Lewniowej a stamtąd na Jurków i Czchów.

Przypisy

Jedną z przyczyn wczesnego osadnictwa i powstania wsi Gnojnik była przechodząca aż do XIV wieku droga handlowa z Krakowa na Węgry, jeden z najstarszych traktów handlowych i komunikacyjnych Polski1. Jest to również droga św. Wojciecha, wpływów religijnych tędy się rozszerzających a także szlak bojowy Bolesława Chrobrego i Krzywoustego. Tędy także przechodzą napady tatarskie².
Tą droga przeciągały niejednokrotnie w stronę Sącza i Węgier królewskie orszaki Kazimierza Wielkiego, Elżbiety, Ludwika Węgierskiego i Jadwigi, a w wieku XV wyprawy wojenne Wareńczyka, św. Kazimierza i Jana Olbrachta. Tędy ciągnęły przez kilka wieków niezliczone wozy z węgierską miedzią, żelazem i winem, futrami i bydłem, a w odwrotnym kierunku wozy z bocheńską solą, okulskim ołowiem, suknem, rybami solonymi i częściowo z towarami importowanymi z Zachodu morzem³.
Uszew powstanie swe zawdzięczała dogodnemu położeniu wśród żyznych pól na wzgórzach o żyznej glebie, ciągnących się wzdłuż starego szlaku handlowego, który łączył Ujście Solne poprzez Brzesko, Uszew, Gnojnik, Tymowę i Czchów z traktem wiodącym poprzez Stary Sącz na Węgry4. Wzdłuż całej drogi znajdowało się ok. 30 zameczków, z których tu i ówdzie zachowały się tylko szczerby, a szlak - trakt na wielu odcinkach zatarł się tak bardzo, iż byłoby wprost niemożliwe bieg jego w całości zrekonstruować. Tu i ówdzie zmienił się w polną dróżkę - ginącą ścieżkę, gubiącą się wśród łąk, pól i lasów.

Przypisy

Z czasów najazdów tatarskich z XIII wieku zachowało się podanie - legenda o księżnej Błogosławionej Kindze, żonie Bolesława Wstydliwego, księcia krakowskiego. Uciekając przed hordami tatarskimi z Sandomierza na Węgry w r. 1241 przejeżdżała przez Gnojnik, gdzie miała się zatrzymać i odpocząć przy źródełku, z którego piła wodę i dlatego od tej chwili woda ta ma mieć właściwości lecznicze. Źródełko to znajduje się obok drogi prowadzącej do Lewniowej i nawet w najbardziej suche lato nie wysycha.
Złośliwi twierdzą, że dzisiejsi mieszkańcy Uszwi to potomkowie Tatarów, gdyż w usposobieniu ich i postawie jest wiele cech (typ mongolski), którymi odznaczali się Tatarzy.
Wskazują na niektóre nazwiska pochodzące od Tatarów (Kotarba, Sumara). Zastanawia również nazwa rzeki Uszwicy, którą w dawnych dokumentach pisano jako Hussya…Vsva1.

Przypisy

Odnośniki

Kronika Parafialna Gnojnika.

Wiek XIV przynosi wykazy świętopietrza, które płaciły poszczególne parafie na rzecz Stolicy Apostolskiej.
Według obliczeń Ładogórskiego parafia Gnojnik miała liczyć w początkach panowania Kazimierza Wielkiego 465 osób na obszarze 14 km² (na 1 km 34 osoby).
Uszew - 315 osób (18 na km²)
Gosprzydowa - 375 osób (32 na km²)
Biesiadki - 495 osób (9 na km²)

Przekaz źródłowy dotyczący zaludnienia wsi Gnojnik w XV wieku to Księga Uposażeń Jana Długosza, który podaje 24 łany kmiece, folwark, karczmę a także zagrodników. Z wieku XVI i XVII mamy wykazy ludności, która była obowiązana do płacenia podatków tzw. rejestry poborowe z różnych lat.
Zaludnienie katastrofalnie zmalało około 1660 roku po klęskach elementarnych połowy XVII wieku i po zniszczeniach spowodowanych najazdem szwedzkim. Dużych zniszczeń i rabunków dokonały wojska Rakoczego. W roku 1668 we wsi Uszew są 22 gospodarstwa puste, leżące odłogiem (tzw. pustki) a na Zawadzie 18 gospodarstw pustych.
Początek XVIII wieku nie przynosi zasadniczych zmian. Największy ubytek ludności nastąpił w roku 1847.
Na podstawie spisu ludności dokonanego dnia 31 grudnia 1890 roku podaje się: wieś Gnojnik liczy 978 osób narodowości polskiej, 178 domów, obw. 5,88 km².
Pierwsza połowa XX wieku charakteryzuje się wzrostem ludności. W 1909 roku mieszkają tam 1502 osoby.
W wieku XVII spotykamy w Uszwi i Zawadzie nazwiska, które w późniejszych latach będą występować także i w Gnojniku. W wieku XIX i XX przybyszów obcych wiosek jest coraz więcej¹.
W Gnojniku i w okolicy mieszkały rodziny szlacheckie, których nazwiska były skrzętnie notowane, niemieckie i żydowskie. Starsi ludzie pamiętają m. in. że na granicy Uszwi i Zawady w parterowej kamienicy zw. Murowaniec prowadził sklep i rzeźnię - Neftali Kraus. W czasie ostatniej wojny dwie rodziny żydowskie zostały wywiezione z Gnojnika do getta w Zakliczynie a następnie zamordowane. Trzecia zaś rodzina żydowska zdołała na czas uciec do ZSRR i dziś prawdopodobnie żyje w USA lub w Izraelu².

Odnośniki